ျမန္မာ့႐ိုးရာ ညင္း တူရိယာ

“သံသာ ျမေလး

သီေႂကြး ၫႇင္း ေစာင္း

မိေခ်ာင္း စည္းဆုပ္”

ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း ဓမၼရာဇိက ဘုရားနံရံ မင္စာ လကၤာ

အေနာက္ဖက္လြန္မင္း လက္ထက္

အင္းဝေခတ္ (ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၉၆၇-၉၉ဝ)

ဒီကေန႔ ျမန္မာ့႐ိုးရာ တူရိယာေတြထဲက တိမ္ေကာ ေပ်ာက္ကြယ္သြားၿပီျဖစ္တဲ့ ‘ညင္း’ တူရိယာ ကို ေရွးစာေတြမွာ ညင္း၊ ၫႇင္း၊ ျငင္း၊ ျငႇင္း စာလံုးေပါင္း အမ်ဳိးမ်ဳိးနဲ႔ ေတြ႔ရပါတယ္။ 

‘ညင္း’ စာလံုးရဲ႕ အဓိပၸာယ္က သာယာညင္းေပ်ာင္း ၿငိမ့္ေညာင္းတယ္လို႔ ဆိုလိုတာပါပဲ။ အဲဒါေၾကာင့္ ‘ညင္း’ တူရိယာ က သာသာယာယာ ညင္းညင္း ၿငိမ့္ၿငိမ့္ တီးမႈတ္ရတဲ့ တူရိယာတမ်ဳိး ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။

“ပိန္ေပါင္ ခရာ၊ စည္ဒုပၸာသည္

ပတ္သာ ၿမိဳ႕လံုးျခံဳမွ်

ကခ်ီခုန္ ပတ္တလား ေစာင္း ၫႇင္း ၿခိမ္းသံ”

သီတင္းကၽြတ္လ ရတု

ရခိုင္စာဆို စိန္တင္ရြာစား ဥကၠာပ်ံ

(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၉၂ဝ-၉၈ဝ)

“စာေပ ဝတၳဳ၊ ရတု ကဗ်ာ

သာသည့္ သီခ်င္း

အဲ ေစာင္း ျငင္းကို

မကင္းမျပတ္၊ ဖတ္ရြတ္ ေလ့က်က္

တီးမႈတ္လ်က္သာ ေနေကာင္းစြာ”

ဝန္ႀကီး ပေဒသရာဇာ

(ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁ဝ၄၅-၁၁၁၆)

ေညာင္ရမ္းေခတ္

ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ

အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္း၊ ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း

ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၃၇ ခုႏွစ္ ပုဂံေမာ္ကြန္းထိန္း ဥတၱနရာဇာ ရဲ႕ ေကာင္းမႈ ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္းထဲက ကုန္းေဘာင္ေခတ္လက္ရာ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ တကြက္မွာ ညင္းတူရိယာ လို႔ ယူဆႏိုင္စရာ ေလမႈတ္တူရိယာတခု မႈတ္ေနပံုကို ေတြ႔ရပါတယ္။ 

ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ ေရးခဲ့တဲ့ ပရေမသီရိ ဘြဲ႔သီခ်င္းမွာပါတဲ့ တျခားတူရိယာေတြက ေငြခ႐ု၊ ခရာ၊ ေႁပြေလမႈတ္တူရိယာအုပ္စုဝင္ေတြဆိုေတာ့ ၫႇင္း ကလည္းပဲ ေလမႈတ္တူရိယာတခုျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။

“႐ိုက္ေႂကြးငယ္ ပဥၥင္ေလ ေအးၿခိမ့္ျမဴး

ခရာ ေႁပြ ၫႇင္း

ေငြမင္းျမတ္ သိခၤါငယ္ကို”

ပရေမသီရိ ဘြဲ႔

ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ

(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၂၁၅)

ကုန္းေဘာင္ေခတ္ ဒုတိယပိုင္း

ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ နဲ႔ ေခတ္ၿပိဳင္စာဆို မံုေရြးဆရာေတာ္ ေရးသားခဲ့တဲ့ နာရဒပ်ဳိ႕ထဲက ၿငိမ့္ေညာင္းညင္သာ အၿငိမ့္တူရိယာ ေျခာက္မ်ဳိးမွာ ညင္းတူရိယာ ပါဝင္ပါတယ္။ အဲဒီ ပ်ဳိ႕ကို ကုန္းေဘာင္ေခတ္ ဒုတိယပိုင္း ဘႀကီးေတာ္ဘုရား ေခၚ စစ္ကိုင္းမင္း လက္ထက္မွာ ေရးသားခဲ့ပါတယ္။ အဲဒါေၾကာင့္ အင္းဝေခတ္ ေတာင္ငူေခတ္ ေညာင္ရမ္းေခတ္ေလာက္မကဘဲ ကုန္းေဘာင္ေခတ္ေလာက္အထိ ညင္းတူရိယာကို သံုးစြဲတီးမႈတ္ေနေသးတယ္လို႔ မွန္းဆရပါတယ္။

“ေစာင္း ညင္း မိေခ်ာင္း

ေအာင္းကေလးတျခား ပတၱလား ႏွင့္

လက္ဖ်ားသံေႏွာ တေယာ ဟူသည္

ေျခာက္မည္ ၿငိမ့္မ်ဳိး”

နာရဒပ်ဳိ႕

မံုေရြးဆရာေတာ္

(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၁၉၆) 

ကုန္းေဘာင္ေခတ္ အၿငိမ့္ တူရိယာရွင္မ်ား

 နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ

“ႏွဲ ႏွင့္ ေရႊတံႁမြာ

ေဆးေလး ညီညာ

သခၤါေလ ငါးမည္

ၫႇင္းၫႇင္း တံရွည္ က်ဴး”

စိမ္းလဲ့လဲ့ညိဳျပာ ေဖာင္ဆိုက္ႀကိဳး

ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ

(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၂၁၅)

“ၫႇင္းၫႇင္း ပဥၥင္ ေရႊတံႁမြာ

က်ဴးေအး က်ဴးေအး”

အလြမ္းဘြဲ႔ မြန္ ၁၂ ခန္း

ျပင္စည္မင္းသားႀကီး

(ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၇၅-၁၂၂၄)

ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၅-၁၂၆၆ ခုႏွစ္ အတြင္း မန္လည္ဆရာေတာ္ႀကီး ေရးခဲ့တဲ့ မဃေဒဝ လကၤာသစ္ အရ ေလမႈတ္တူရိယာ တံပိုး ၈ မ်ဳိး ကို ခြဲျခားျပဆိုရာမွာ ဘယ္လိုတူရိယာမ်ဳိးေတြပဲလို႔ နာမည္နဲ႔တကြ ျပႏိုင္စရာ အေထာက္အထား ရွာေဖြမေတြ႔ရပါ။ မဟာရာဇဝင္ႀကီးထဲမွာလည္း မူကြဲတခ်ဳိ႕ကိုေတြ႔ရပါေသးတယ္။ အဲဒီ တူရိယာေတြကို စာေပက်မ္းဂန္ေတြထဲမွာ မွတ္တမ္းတင္ထားခဲ့တာေၾကာင့္ တခ်ိန္တခါတုန္းကေတာ့ ျမန္မာ့ဂီတနယ္ပယ္မွာ သံုးစြဲခဲ့တာ အမွန္ပါပဲ။ 

“တံပိုး ရွစ္မည္၊ ဟူတံုသည္လည္း

သံစည္ ၿငိမ့္ေညာင္း၊ ဒုေလာင္း တဖံု

ႏွစ္စံု ခရာ၊ တံႁမြာ တံရွည္

အမည္တကြဲ၊ ႏွဲ ေႁပြ ဖက္လိပ္”

မဃေဒဝ လကၤာသစ္

မန္လည္ဆရာေတာ္ အရွင္ဇဝန

(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၂ဝ၃-၁၂၈၂)

တံပိုး ၈ မ်ဳိးအထဲမွာ တံႁမြာ နဲ႔ တံရွည္ ဆိုတာကို ေတြ႔ရပါတယ္။ တံႁမြာ ဆိုတာ လက္တံ အႁမြာႏွစ္ခုပါတဲ့ ပေလြတမ်ဳိးျဖစ္တယ္လို႔ မွတ္သားရဖူးပါတယ္။ တံရွည္ ဆိုတာကေတာ့ ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ က ‘ၫႇင္းၫႇင္း တံရွည္ က်ဴး’ လို႔ ဖဲြ႔ဆိုခဲ့တဲ့ လက္တံ ရွည္ေတြနဲ႔ ညင္းတူရိယာ ကို ေခၚသလားလို႔ မွန္းဆမိပါတယ္။

အဲဒီလိုပဲ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီေတြ နဲ႔ စာေပက်မ္းဂန္ေတြထဲမွာ အမ်ားအျပား ေတြ႔ရေပမယ့္ ဒီကေန႔မွာေတာ့ ျမန္မာ့႐ိုးရာ ညင္းတူရိယာ တကယ့္ပစၥည္းအစစ္ကို ျမင္ဖူး႐ံုေတာင္မွ ျမင္ဖူးဖို႔ မျဖစ္ႏိုင္ေတာ့ပါ။ 

ရတနာပံုေခတ္ေႏွာင္း သီေပါဘုရင္ ပါေတာ္မူၿပီးခ်ိန္အထိ ညင္းတူရိယာ ကို တြင္တြင္က်ယ္က်ယ္မဟုတ္ေတာင္မွ မႈတ္တတ္တဲ့သူရိွေနဆဲ၊ ျမန္မာ့ဂီတမွာ သံုးစြဲေနဆဲအခ်ိန္ကာလ ျဖစ္လိမ့္မယ္လို႔ မွန္းဆႏိုင္ပါတယ္။ 

ခရစ္ သကၠရာဇ္ ၁၉၁၇ ခုႏွစ္ လင္းပင္မင္းသားႀကီး အိႏၵိယျပည္ကိုမသြားခင္ သူ စုေဆာင္းထားတဲ့ တူရိယာေတြကို ေပးကမ္းခဲ့တုန္းက ေစာင္း၊ ၫႇင္း နဲ႔ တေယာ တို႔ ပါဝင္ေၾကာင္းကို လူထုေဒၚအမာေရးတဲ့ ျမန္မာ့မဟာဂီတ စာအုပ္မွာ ေတြ႔ရပါတယ္။ ေနာင္အခါမွာ လင္းပင္မင္းသားႀကီး ရဲ႕ သားမက္ေတာ္စပ္လာခဲ့တဲ့ ဦးခင္ေမာင္ေဒြး က အဲဒီ ၫႇင္းတူရိယာကို ျမင္ဖူးလိုက္ေပမယ့္ မသံုးတတ္တာေၾကာင့္ ယူမထားမိလိုက္ဖူးလို႔ ေျပာပါသတဲ့။

လင္းပင္မင္းသားႀကီး ရဲ႕ ၫႇင္းတူရိယာ က ဘူးသီးေျခာက္ကို အေပါက္ေဖာက္၊ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခု တပ္ထားၿပီး မႈတ္ရမယ့္ေနရာကေတာ့ ႏွဲ လိုပဲ အခင္ ပါေၾကာင္းကို သိရပါတယ္။ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခု မွာ အေပါက္ ၃ ေပါက္စီပါၿပီး စစ္စီး သား႐ိုးကိုင္ ေရႊခ်ထားလို႔ ဘူးသီးေျခာက္ကို လုပ္ထားမွန္းေတာင္ မသိႏိုင္ဘူးလို႔ ပံုေဖာ္ေျပာၾကားေၾကာင္း မွတ္သားရပါတယ္။ အထက္မွာ တင္ျပထားတဲ့ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီေတြထဲက ပံုေတြနဲ႔ေတာ့ ကြဲျပားလိမ့္မယ္လို႔ ထင္ရပါတယ္။ ေရွးစာေတြထဲက တံႁမြာ တူရိယာပဲလားလို႔လည္း မွန္းဆရပါတယ္။

အိႏိၵယ၊ ပါကစၥတန္ျပည္က ေႁမြအလမၼယ္ဆရာေတြ သံုးေလ့ရိွတဲ့ Pungi နဲ႕ တ႐ုတ္ျပည္ ေတာင္ပိုင္းက Hulusi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြေတြလိုပဲ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခုကို အလ်ားလိုက္ တည့္တည့္ တပ္ထားသလား၊ ေတာင္ပိုင္း တ႐ုတ္၊ လားဟူ၊ လီဆူး လူမ်ဳိးစုေတြရဲ႕ Naw/Hulusheng ေခၚ ဘူးသီးေျခာက္ပေလြလို ဘူးသီးေျခာက္အေပၚမွာ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခုကို ေထာင္လိုက္ တပ္ထားသလား ဆိုတာကိုေတာ့ ရွင္းရွင္းလင္းလင္း မသိႏိုင္ပါ။ 

Pungi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ

(အိႏိၵယ၊ ပါကစၥတန္) 

Hulusi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ

(တ႐ုတ္ ျပည္ေတာင္ပိုင္း) 

Naw/Hulusheng ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ

(ေတာင္ပိုင္း တ႐ုတ္၊ လားဟူ၊ လီဆူး) 

ျမန္မာ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ (၁၉ ရာစု)

‘ကမၻာ့ ႐ိုးရာ တူရိယာမ်ား’ စုေဆာင္းမႈတခုမွာ ‘၁၉ ရာစု၊ ျမန္မာ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ’ လို႔ မွတ္တမ္းတင္ထားတဲ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာကိုေတာ့ သုေတသန ဆက္လုပ္ဖို႔ လိုေနပါေသးတယ္။ ဘယ္အရပ္၊ ဘယ္ေဒသက ရရိွၿပီး ဘယ္သူေတြ တီးမႈတ္ေၾကာင္း မွတ္တမ္းကိုေတာ့ မေတြ႔ရပါ။ 

တပ္အပ္ေသခ်ာ မေျပာႏိုင္ေပမယ့္ ျမန္မာ့ညင္းတူရိယာ က အဲဒီ ဘူးသီးေျခာက္ပေလြမ်ဳိးေတာ့ ဟုတ္ေကာင္းမွ ဟုတ္ေပလိမ့္မယ္။ ေရွးျမန္မာေတြက ျမန္မာ႐ိုးရာ တူရိယာေတြကို အေျခခံပစၥည္းအ႐ိုင္းအတိုင္း ထားေလ့မရိွၾကဘဲ စစ္စီးသုတ္၊ မွန္စီ ေရႊခ် အလွဆင္တတ္တဲ့ အေလ့အထရိွပါတယ္။ 

ထူးျခားတာကေတာ့ ပံုကို ေသေသခ်ာခ်ာၾကည့္ရင္ အဲဒီ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ မႈတ္ရမယ့္ေနရာမွာ ႏွဲ လိုပဲ အခင္ တခု ပါေနေၾကာင္းကို ေတြ႔ရပါမယ္။

အာရွတိုက္ လူမ်ဳိးစုေတြရဲ႕ အခင္ အုပ္စုဝင္ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ အဂၤါရပ္ေတြမွာ အနည္းနဲ႔ အမ်ား တူညီခ်က္ေတြရိွၾကတယ္။ တူရိယာ ရဲ႕ ေလေလွာင္ခန္း (wind chamber/wind chest) အျဖစ္လုပ္ထားတဲ့ ဘူးသီးေျခာက္၊ ဝါးလံုး၊ သစ္သားထြင္းအိုး တခုခုအထဲက ဝါးႁပြန္လံုး တလံုးစီမွာ လြတ္လြတ္လပ္လပ္ တုန္ခါေစႏိုင္တဲ့ အခင္မ်ဳိး (free reed) တခုစီ ထည့္ထားေလ့ရိွၾကတယ္။ အဲဒီ ဝါးလံုးငယ္ကေလးေတြရဲ႕ အျပင္ဘက္မွာလည္း ေလေပါက္ငယ္ တခုစီပါၾကတယ္။ တူရိယာမႈတ္တဲ့အခါ အဲဒီ ေလေပါက္ငယ္ေတြကို ပိတ္လိုက္ ဖြင့္လိုက္ လုပ္ရာက အသံစဥ္ေတြ ထြက္လာပါတယ္။ 

ေလေလွာင္ခန္း၊ ဝါးႁပြန္ေတြနဲ႔ ေလေပါက္ေတြ

Khene/Khaen (ထိုင္းလင္း)

Mbuat(ဗီယက္နမ္) 

Engkerurai/Keluri/Keledi

(ေဘာ္နီယိုကၽြန္း၊ အင္ဒိုနီးရွား) 

Sumpoton

(Dusun လူမ်ဳိးစု) (မေလးရွား)

Gaeng/Qeej (Hmong လူမ်ဳိးစု)

(ေတာင္ပိုင္း ထိုင္းလင္း၊ လာအို) 

Sho (ဂ်ပန္) 

Cheng (တ႐ုတ္) 

Khene/Khaen (ထိုင္းလင္း)

Ken (ကေမၻာဒီယား)၊ Kaen (လာအို)

အိမ္နီးခ်င္း ထိုင္းလင္း၊ ကေမၻာဒီယား၊ လာအို ႏိုင္ငံေတြက ဆင္တူ တူရိယာနဲ႔ ျမန္မာ့ ညင္းတူရိယာ တို႔ ဆက္စပ္မႈရိွၾကသလား ဆိုတဲ့ ေမးခြန္းအတြက္ကိုလည္း ဆက္လက္ သုေတသနလုပ္ဖို႔ အမ်ားႀကီးလိုေနပါေသးတယ္။ ျမန္မာ့ ညင္းတူရိယာ တခုတေလမ်ား ေတြ႔လိုက္ရရင္ေတာ့ ေပ်ာက္ေနတဲ့ ကြင္းဆက္ကို ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ပါလိမ့္မယ္။ 

ခရစ္ႏွစ္ ၁၉ဝ၂ အတြင္းက Kaen ပညာရွင္၊ ဗံု တီးသူ နဲ႔ ကေခ်သည္မ်ား (လာအို) 

Khaen/Ken/Kaen တူရိယာ ကို ျမန္မာ့႐ိုးရာ ပန္းခ်ီအျမင္သေဘာအရ နည္းနည္း ေကြးၫႊတ္ၿပီး ေရးဆြဲၾကည့္လိုက္မယ္ဆိုရင္ ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီထဲက ေလမႈတ္တူရိယာနဲ႔ ေတာ္ေတာ္ပဲ နီးနီးကပ္ကပ္ ဆင္တူေနေၾကာင္း ေတြ႔ရပါလိမ့္မယ္။ 

ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္း၊ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၃၇

နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ ကို ကူးယူထားတဲ့ အဝတ္ပန္းခ်ီ

ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီမွာပါတဲ့ ေလမႈတ္တူရိယာက စေကးကိုက္ အခ်ဳိးက်က် မွတ္တမ္းတင္ထားပံုမ်ဳိး မဟုတ္ေပမယ့္ Khaen/Ken/Kaen တူရိယာေတြနဲ႔ ဆင္တူ မူကြဲ တူရိယာတမ်ဳိးျဖစ္တဲ့ ျမန္မာ့႐ိုးရာ ညင္း တူရိယာ ျဖစ္ႏိုင္စရာရိွတယ္လို႔ ခန္႔မွန္း ယူဆၾကည့္မိပါတယ္။

ရန္ဝင္း (ေတာင္တံခါး)

ေအာက္တိုဘာ ၁၅၊ ၂၀၁၁

အထူးေက်းဇူးတင္စြာနဲ႔ ကိုးကားျခင္း

(၁) မဟာဂီတ၊ ပ၊ ဒု၊ တ-တြဲ ေပါင္းခ်ဳပ္၊ ႏိုင္ငံေတာ္မူ၊ ပဥၥမ အႀကိမ္၊ ဒီဇင္ဘာလ၊ ၁၉၉၇

(၂) အေျခခံ ႀကိဳးသီခ်င္း တဆယ့္သံုးပုဒ္ အဖြင့္၊ ဦးဂုဏ္ဘဏ္ ႏွင့္ နန္းၫြန္႔ေဆြ၊ ေအာက္တိုဘာလ၊ ၁၉၇၁

(၃) ဂီတဝိေသာဓနီက်မ္း၊ ေမာင္ေမာင္လတ္၊ ဆ႒မအႀကိမ္ ပုံႏွိပ္၊ ေမလ ၁၉၉၄

(၄) ျမန္မာစာေပသမိုင္း၊ ဦးေဖေမာင္တင္၊ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၃ဝဝ ျပည့္ႏွစ္

(၅) ျမန္မာ့မဟာဂီတ၊ လူထုေဒၚအမာ၊ ဇြန္လ၊ ၁၉၈၉

(၆) www.asza.com

(၇) www.librarymusicians.com

(၈) www.wikipedia.org

ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး

“မိုး၊ မိုး၊ မုိးလားေမာင္႐ို႕။ ေလ၊ ေလ၊ ေလလားေမာင္႐ို႕။ 
စိန္၊ စိန္၊ စိန္လားေမာင္႐ို႕။ ျမ၊ ျမ၊ ျမလားေမာင္႐ို႕။ 
မုိးလားေဟ့၊ ေလလားေဟ့၊ စိန္လားေဟ့၊ ျမလားေဟ့၊ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး။”
ျမန္မာ့႐ိုးရာ သံခ်ပ္

ျမန္မာတို႕ဓေလ့မွာ ‘ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး’ နဲ႔ ႀကီးျပင္းလာၾကတာ ဆိုေတာ့၊ မိုး၊ မိုး၊ မိုးလားေမာင္႐ို႕ လို႔ တေယာက္ေယာက္က စၿပီး တိုင္လိုက္ရင္ပဲ ေလ၊ ေလ၊ ေလလားေမာင္႐ို႕ လို႔ သံၿပိဳင္လိုက္ဖို႔ရယ္၊ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး နဲ႔ အဆံုးသတ္ဖို႔အတြက္ပါ အဆင္သင့္ ျဖစ္ေနႏွင့္ၾကၿပီ။

ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါးလို႔ ဆိုလိုက္တာနဲ႔ အိုးစည္ဝိုင္း ဒိုးပတ္ဝိုင္းေတြက တြဲဖက္ၿပီး ပါလာရပါေတာ့တယ္။ ျမန္မာဘုရင္ေတြ လက္ထက္တုန္းကေတာ့ နန္းတြင္းသံုးအိုးစည္ နဲ႔ ေက်းလက္သံုး အိုးစည္ရယ္လို႔ ႏွစ္မ်ဳိး ရွိခဲ့ဖူးတယ္။ ဒီကေန႔မွာေတာ့ အိုးစည္သံနဲ႔ ဒိုးပတ္သံေတြက ျမန္မာ့႐ိုးရာဓေလ့မွာ လူထုနဲ႔ အနီးစပ္ဆံုးဂီတျဖစ္ေနပါၿပီ။ လူထုကလည္း ထဲထဲဝင္ဝင္ အသိဆံုး၊ အရင္းအႏွီးဆံုး ျဖစ္ပါတယ္။ အနည္းဆံုး ဝါးလက္ခုပ္ေလာက္ေတာ့ ဝင္တီးႏိုင္ၾကတယ္။

“ေရႊဗ်ာဒိတ္ကယ္ႏွင့္ တံဆိပ္ တံဆိပ္ခံ၊ နတ္တိုင္းႏိုင္ငံ ျပည္ေတာ္တြင္း၊ ေၾကညာ ေၾကညာလင္းပါလို႔ သတင္းဆူ။”
နန္းတြင္းသံုး ေရွးအိုးစည္သီခ်င္း၊ ေရးသူ - အမည္မသိ

“ေရႊအိုးစည္လြယ္သေလ၊ လိမ္ဖယ္ဖယ္ တီးပါ့ေမာင္ရယ္၊ မယ္မယ္နဲ႔နီးခါမွ လက္သီးကိုေရႊခ်မယ္။”
ေက်းလက္ ေရွးအိုးစည္သီခ်င္း၊ ေရးသူ - အမည္မသိ

အိုးစည္ဝိုင္း၊ ပန္းခ်ီ ဦးဗၾကည္

အိုးစည္ကို ပခံုးတဖက္တည္းမွာပဲ လြယ္ထားရေတာ့ တီးတဲ့အခါ လိမ္ဖယ္ဖယ္ ျဖစ္ေနတယ္။ အိုးစည္က နာမည္အတိုင္းပဲ အိုးပံုစံမွာလည္တံရွည္ရွည္၊ စုစုေပါင္းအရွည္ ၃ ေပေလာက္နဲ႔ မ်က္ႏွာဝက အခ်င္း ၁ဝ လက္မေလာက္ရွိတယ္။ ေညာင္ပင္ရဲ႕သစ္သားျပာ၊ ေညာင္ျပာ နဲ႔ ထမင္းေပ်ာ့ေပ်ာ့ကို နယ္ထားတဲ့ ပတ္စာ ထည့္ၿပီး တြဲဖက္တီးမယ့္ ႏွဲ၊ ပေလြတို႔ရဲ႕ သံမွန္ အတိုင္း ညႇိထားပါတယ္။

“အမ်ဳိးေနာ္ တကယ္ ျမတ္ပါတဲ့၊ ကိုးနဝရတ္ေရာင္စံုျခယ္၊ ဒိုးပတ္ကိုတဲ့ လြယ္ပါတယ္”
ေရွးဒိုးပတ္သီခ်င္း၊ ေရးသူ - အမည္မသိ

ဒိုးပတ္ဝိုင္း၊ ပန္းခ်ီ ဦးဗၾကည္

ဒိုးပတ္ကိုေတာ့ ဘယ္ညာ ႏွစ္ဖက္တီးမွာဆိုေတာ့ လည္ပင္းမွာ သိုင္းလို႔ လြယ္ရပါတယ္။ အၾကမ္းအားျဖင့္ ဒိုးပတ္က ၁ ေပ ၆ လက္မ၊ ၂ ေပ နဲ႔ ၂ ေပ ၆ လက္မ အရြယ္ သံုးမ်ဳိးေလာက္ ရွိတယ္။ မ်က္ႏွာဝႏွစ္ဖက္က ရြယ္တူ မဟုတ္ၾကပါ။ အရြယ္ပိုႀကီးတဲ့ ညာဖက္မ်က္ႏွာဝက အခ်င္း ၁ဝ လက္မေလာက္နဲ႔ ဘယ္ဖက္က အခ်င္း ၇ လက္မေလာက္ ရွိပါတယ္။ ပတ္စာ ထည့္ၿပီး အသံညႇိတဲ့အခါ၊ တြဲဖက္တီးမယ့္ ႏွဲ၊ ပေလြတို႔ရဲ႕ မူတည္သံနဲ႔ ညီၫြတ္ေအာင္ ပတ္စာ ထည့္ၿပီး ညာဖက္ကို သံမွန္၊ ဘယ္ဖက္ကို ေလးေပါက္သံ၊ တခ်ဳိ႕လည္း ငါးေပါက္သံထားတီးပါတယ္။ ေရွးကေတာ့ ဒိုးပတ္ တလံုးတည္း တီးၾကတယ္။ ဒီကေန႕မွာေတာ့ ‘ေခၚဒိုး’ နဲ႕ ‘လုိက္ဒိုး’ ဆိုၿပီး ႏွစ္လံုးတြဲတီးပါတယ္။

ျမန္မာ့႐ိုးရာ အိုးစည္ နဲ႔ ဒိုးပတ္ ႏွစ္မ်ဳိးစလံုးက အသံစံုတူရိယာေတြ မဟုတ္ၾကဘူးေလ။ တြဲဖက္ တီးမႈတ္ၾကဖို႔ရာ ႏွဲ၊ ပေလြ၊ လင္းကြင္း နဲ႔ ဝါးလက္ခုပ္ေတြလည္း ပါေသးတယ္။ ဒါေပမယ့္ အိုးစည္ နဲ႔ ဒိုးပတ္တို႔ကိုမူတည္ၿပီး အိုးစည္ဝိုင္း၊ ဒိုးပတ္ဝိုင္းရယ္လို႔ပဲ ေခၚၾကတယ္။ အယိုင္တီးၾကတာခ်င္း တူေပမယ့္ အိုးစည္ဝိုင္း နဲ႔ ဒိုးပတ္ဝိုင္းေတြမွာ သီခ်င္း၊ တီးတဲ့ ဟန္ပန္နဲ႔ မူလအေတာအပိုဒ္ေတြ အပါအဝင္ တခုခ်င္းစီအေနနဲ႔ လံုးဝ ကြာျခားပါတယ္။ မူလ အေတာပုိဒ္ကို ၾကားလိုက္႐ံုနဲ႔တင္ပဲ အိုးစည္ဝိုင္းလား၊ ဒိုးပတ္ဝိုင္းလားလို႔ ခြဲျခားၿပီး သိႏိုင္တယ္။ 

အိုးစည္ဝိုင္း၊ ဒိုးပတ္ဝိုင္းလို႔ ေျပာလိုက္တာနဲ႔ တၿပိဳင္နက္၊ ခ်က္ခ်င္း တန္းၿပီးျမင္မိၾကမွာက ေပ်ာ္ရႊင္ျမဴးႂကြတဲ့ ဦးေရႊ႐ိုးအကကိုပါပဲ။ အိုးစည္ဝိုင္း ဒိုးပတ္ဝိုင္းေတြက ဦးေရႊ႐ိုးအကနဲ႔ တသားတည္းက်ေနပါၿပီ။ ခြျခားလို႔မရႏိုင္ေတာ့ပါ။ ဦးေရႊ႐ိုးအက မပါရင္ အိုးစည္ဝိုင္းနဲ႔ ဒိုးပတ္ဝိုင္းေတြ ဟာတာတာ ျဖစ္ကုန္တယ္။

မ်က္ခံုးေမႊးထူထူ၊ ႏႈတ္ခမ္းေမႊး ကားကား၊ မ်က္ႏွာေပးက ၿပံဳးစိစိနဲ႔ မခ်ဳိမခ်ဥ္၊ ေခါင္းေပါင္းနဲ႔ တိုက္ပံုအကႌ်က ဖိုး႐ိုးဖားရား၊ ပုဆိုးေတာင္ရွည္ ကြက္က်ားႀကီးဝတ္ၿပီး ပုသိမ္ထီးငယ္ငယ္ကေလးကို ကိုင္ထားတဲ့ ဦးေရႊ႐ိုးႀကီးရဲ႕ဟန္ပန္ကိုက ျမင္႐ုံနဲ႔ေတာင္မွ ရယ္ခ်င္စရာ ျဖစ္ေနတယ္။ အိုးစည္ ဒိုးပတ္ အယိုင္တီး ခပ္သြက္သြက္နဲ႔ ေနာက္ေတာက္ေတာက္ ေျပာင္ေခ်ာ္ေခ်ာ္ ကလိုက္ျပန္ေတာ့ ပြဲၾကည့္ပရိသတ္က မ႐ိုးမရြျဖစ္လာၿပီး၊ တဝါးဝါးတဟားဟားနဲ႔ ကိုယ္တိုင္ပဲဝင္လို႔ ကခ်င္ခုန္ခ်င္ျဖစ္လာၾကေတာ့တယ္။

တကယ္လည္း ဦးေရႊ႐ိုးႀကီးက ပြဲၾကည့္ပရိသတ္အားလံုးနဲ႔ တြဲကတာပါ။ ကေနရင္း ပရိသတ္ထဲက မိန္းကေလးေတြနဲ႔ ကေလးေတြကို ေနာက္တယ္၊ ေျပာင္တယ္၊ မ်က္စပစ္ျပတယ္။ ပရိသတ္ထဲမွာ တကယ္ က ရဲတဲ့ မိန္းကေလးေတြ ပါလာရင္လည္း ဝိုင္းထဲဝင္ၿပီး ဦးေရႊ႐ိုးႀကီးနဲ႔ အေပ်ာ္ တြဲကၾကတာပါပဲ။ အင္မတန္မွ လြတ္လြတ္လပ္လပ္နဲ႔ ေပ်ာ္စရာေကာင္းတယ္။

ဦးေရႊ႐ိုးအကရယ္လို႔ သမိုင္းတေခတ္ တြင္ၿပီးက်န္ရစ္ခဲ့ေအာင္၊ ဦးေရႊ႐ိုး အဝတ္အစား၊ ဦးေရႊ႐ိုးရဲ႕ဟန္ပန္ နဲ႔ ဦးေရႊ႐ိုးအက ကိုပါ တီထြင္သြားသူကေတာ့ စြယ္စံုရ ပညာရွင္ႀကီး၊ ကာတြန္းေရႊတေလး ေခၚ ဦးဘကေလး ျဖစ္ပါတယ္။ ႐ုပ္ေျပာင္း႐ုပ္လြဲ မိတ္ကပ္ပညာမွာ အင္မတန္ ထူးခၽြန္တဲ့ သဘာရင့္ ႐ုပ္ရွင္မင္းသားႀကီးလည္း ျဖစ္ပါတယ္။ ၁၉၂၃ ခုႏွစ္က ‘ေတာၿမိဳင္စြန္းက လြမ္းေအာင္ဖန္’ ႐ုပ္ရွင္ဇာတ္ကားမွာ ဦးေရႊ႐ိုးႀကီးအျဖစ္ ကိုယ္တိုင္ သ႐ုပ္ေဆာင္ၿပီး၊ ဦးေရႊ႐ိုးႀကီး ကို ပထမဆံုး ပြဲထုတ္ခဲ့တယ္။ ေနာက္ပိုင္း ဆက္႐ိုက္တဲ့ ႐ုပ္ရွင္ဇာတ္ကားေတြမွာလည္း ဦးေရႊ႐ိုးႀကီးအျဖစ္ ပါဝင္ သ႐ုပ္ေဆာင္ပါေသးတယ္။

မူလပထမ ဦးေရႊ႐ိုးႀကီး၊ ေရႊတေလး (ဦးဘကေလး)
၁၈၉၃-၁၉၄၅

ဒီကေန႕ ဦးေရႊ႐ိုးအကမွာ ေဒၚမိုးဆိုတဲ့ အမ်ဳိးသမီးဇာတ္္႐ုပ္တခု ပါလာတာကို ေတြ႔ၾကရပါလိမ့္မယ္။ ေဒၚမိုးက ဘီးဆံပတ္ ဆံထံုးႀကီး ထံုးၿပီး ျမန္မာ့႐ိုးရာ အမ်ဳိးသမီးဝတ္စံုကို သပ္သပ္ရပ္ရပ္ ဝတ္ပါတယ္။ ကတာကေတာ့ အိုးစည္ ဒိုးပတ္ အယိုင္အကပါပဲ။ ဦးေရႊ႐ိုးနဲ႔ ေဒၚမိုးတို႔ အကၿပိဳင္ၾက၊ အျပန္အလွန္ ေနာက္ၾကေျပာင္ၾကတဲ့ ကကြက္ေတြကိုပါ ထည့္ၿပီး ကၾကျပန္ေတာ့ ပိုၿပီး ၿမိဳင္ဆိုင္လာတာေပါ့။

ဦးေရႊ႐ိုး နဲ႔ ေဒၚမိုး

ေတာၿမိဳင္စြန္းက လြမ္းေအာင္ဖန္ ႐ုပ္ရွင္ကားထဲမွာ ေဒၚမိုးက ဦးေရႊ႐ိုးရဲ႕ အိမ္နီးခ်င္းပါ။ ဇာတ္လမ္းအရ ေဒၚမိုးကို ဦးေရႊ႐ိုးက က်ိတ္ပိုးေနတယ္။ ေဒၚမိုးကလည္း ဦးေရႊ႐ိုးကို ခပ္က်က်ပါပဲ။ ဒါေပမယ့္ ညိဳျမ လုပ္ေနျပန္တယ္။ ႐ုပ္ရွင္ထဲမွာ ဦးေရႊ႐ိုးက ေဒၚမိုးကို တိတ္တိတ္ေခ်ာင္းၿပီး သႀကၤန္ေရပက္တဲ့အခန္း ပါပါတယ္။ ေဒၚမိုးကို ေရပက္အၿပီး ေနာက္ေနာက္ေျပာင္ေျပာင္နဲ႔ ေပ်ာ္ေပ်ာ္ႀကီးကတဲ့ အကဟာ ပထမဦးဆံုး ဦးေရႊ႐ိုးအကပါပဲ။ ဦးေရႊ႐ိုးနဲ႔ ေဒၚမိုးအတြဲဆိုတာ အဲဒီကတည္းက စခဲ့ပါတယ္။

“ႏွစ္သစ္ကူး သႀကၤန္ေရပက္မဗ်ဳိ၊ ေရႊမ်က္ႏွာကအို၊ ဦးေရႊ႐ိုးက ေဒၚမိုးကို၊ ညိဳျမ ညိဳျမဆို။”
ေတာၿမိဳင္စြန္းက လြမ္းေအာင္ဖန္ ႐ုပ္ရွင္ကားမွ ဦးေရႊ႐ိုးေရပက္သီခ်င္း၊ နန္းေတာ္ေရွ႕ဆရာတင္

အိုးစည္ဝိုင္း၊ ဒိုးပတ္ဝိုင္းနဲ႔ တြဲဖက္တဲ့ တျခားအကတမ်ဳိးက သူငယ္ေတာ္အက ျဖစ္ပါတယ္။ သူငယ္ေတာ္ရဲ႕ဇာတ္႐ုပ္က အမ်ားျမင္ေတြ႔ဖူးၾကတဲ့ ဖိုးဝ႐ုပ္ အတိုင္းပါပဲ။ ဒူးဖံုးတဲ့ေအာက္ခံကိုဝတ္ၿပီး ေအာက္ပိုးက်ိဳက္ထားတယ္။ အေပၚပိုင္းမွာ လက္တိုအက်ႌ ဝတ္ပါတယ္။ ကိုယ္က်ပ္လက္ရွည္ အက်ႌကိုဝတ္ၿပီး ကၾကတာလည္း ရွိပါတယ္။ ေရႊေျခခ်င္းႀကီးေတြ ဝတ္ၿပီး ဧရာမ ေရႊဒဂၤါးျပားႀကီးကို လည္မွာ ဆြဲတယ္။ မ်က္ႏွာမွာေတာ့ ပါးကြက္က်ားနဲ႔ပါ။ ေခါင္းမွာ ဆံပင္ႏွစ္စုကို ဘယ္ညာခြဲလို႔ ဖားလ်ားခ်ၿပီး ဖဲႀကိဳးနဲ႔ စည္းတယ္။ အဲဒီဆံစုႏွစ္သြယ္ကို နပန္းဆံ(နားပန္ဆံ) လို႔ ေခၚပါတယ္။ သူငယ္ေတာ္ကို ဗ်ာပါဆံ နဲ႔လည္း ေတြ႔ရပါတယ္။

“ဗ်ာပါဆံ က တဖက္တဆုပ္၊ မုတ္ပုတီး က တသြယ္ႏွစ္သြယ္၊ မမေလးရယ္ ေရႊေျခခ်င္းက ဝါဝင္းတယ္ေလး။”
ေရးသူ - အမည္မသိ
“နားအထက္ကေဗြမွာ သူပန္းပန္၊ နပန္းဆံ၊ နပန္းဆံ၊ နားထင္ေဘးက တန္းက်ျပန္၊ လွမ္းကမယ့္ဟန္။
ေဟလားကြယ့္ေမာင္ရို႕၊ ေဟလားကြယ့္ေမာင္႐ို႕၊ ဝမ္းစမိုးေရာ ေသာေသာညံ။
တခါတရံမ်ား၊ ဗ်ာပါဟန္ထား၊ ၾကာဇံသား ဧကန္၊
ရြာခံမ်ားကေျမွာက္စားျပန္၊ ေယာက်္ားဘသား သာလွ နပန္းဆံ”
နပန္းဆံ၊ ေရႊျပည္ေအး

ဒိုးပတ္ဝိုင္း နဲ႔ သူငယ္ေတာ္အက

အိုးစည္ဝိုင္း နဲ႔ သူငယ္ေတာ္အက

ကရတာ နည္းနည္းေမာလာၾကတဲ့အခါ၊ ကတဲ့သူေတြကို အနားေပးရင္း၊ ဝိုင္းေတာ္သားေတြက သံခ်ပ္ ထိုးၾကတယ္။ သံခ်ပ္မွာ အတိုင္ နဲ႔ အေဖာက္ ရွိပါတယ္။ ယက္ကန္းရက္ရာက လာတဲ့စကားပါ။ အတိုင္ခ်ည္ပင္နဲ႔ အေဖာက္ခ်ည္ပင္တို႔ ညီညီၫြတ္ၫြတ္ မွန္ကန္မွ အထည္ေကာင္း ရပါတယ္။ သံခ်ပ္မွာလည္းပဲ အတိုင္ အဆိုပိုဒ္ကို အေဖာက္အပိုဒ္နဲ႔ လိုက္ရပါတယ္။ အတိုင္အေဖာက္ ညီတယ္ ဆိုတဲ့စကားရဲ႕ အရင္းအျမစ္ျဖစ္ပါတယ္။ သံခ်ပ္တပိုဒ္ကို အတိုင္နဲ႔အေဖာက္ အျပန္အလွန္ တလွည့္စီ စုစုေပါင္း ေလးႀကိမ္ဆိုမွ ျပည့္စံုတယ္။

(၁)တိုင္။ ။ ဖန္ျပာခြက္နဲ႔ ေက်ာက္စက္ေရ။
(၂)ေဖာက္။ ။ အေမာေျပေအာင္တိုက္ပါ့မမ။

(၃)တိုင္။ ။ အေမာေျပေအာင္တိုက္ပါ့မမ။
(၄)ေဖာက္။ ။ ဖန္ျပာခြက္နဲ႔ ေက်ာက္စက္ေရ။

ျမန္မာ့႐ိုးရာမွာ သံခ်ပ္ေတြက သိပ္အေရးႀကီးပါတယ္။ ပရိသတ္ကလည္း သံခ်ပ္ကို ေသေသခ်ာခ်ာ ေလးေလးနက္နက္ နားေထာင္တတ္တယ္။ ဒါက ျမန္မာ့ဓေလ့ပါ။ သံခ်ပ္ေရးသူေတြကလည္း ျပဳျပင္စရာေတြ၊ အျမင္မေတာ္တာေတြကို သံခ်ပ္ေတြနဲ႔ ေထာက္ျပတယ္။ နမူနာယူစရာေတြ၊ သခၤန္းစာ ယူစရာေတြနဲ႔ ပညာေပးတာေတြ ပါတယ္။ ဟာသအျဖစ္ ရယ္စရာ အေျပာင္အပ်က္ေတြလည္း ပါတယ္။ ရယ္ရင္းနဲ႔လည္း မွတ္သားစရာေတြက ရင္ထဲမွာစြဲၿငိၿပီး က်န္ရစ္ခဲ့တယ္။ ေခတ္တေခတ္မွာေရးတဲ့ သံခ်ပ္ေတြက ျဖတ္သန္းသြားတဲ့ အဲဒီေခတ္ရဲ႕သ႐ုပ္ကို ကိုယ္စားျပဳတာေတြခ်ည္းပါပဲ။ ေခတ္အဆက္ဆက္မွာ မ႐ိုးႏိုင္ဘဲ သမိုင္းဝင္ က်န္ရစ္ခဲ့တဲ့ သံခ်ပ္ေတြလည္း ရွိပါတယ္။

သံခ်ပ္ထိုးၿပီဆိုရင္ေတာ့ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါးနဲ႔ အဆံုးသတ္ရပါလိမ့္မယ္။ သံခ်ပ္ေတြ ဘယ္ေလာက္ပဲ ဆက္ၿပီးထိုးေနေန၊ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး က႑ကို မေရာက္ေသးသမွ်ေတာ့ အဆံုးသတ္ႏိုင္လိမ့္ဦးမယ္ မဟုတ္ေသးပါ။ တကယ္ေတာ့ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး ဆိုတာ ေပ်ာ္ပြဲရႊင္ပြဲ ေအာင္ျမင္မႈတခုအတြက္ သံၿပိဳင္ ညီညီညာညာ အားရပါးရ ဆိုၿပီး ပြဲသိမ္းတဲ့ ေအာင္ပြဲရဲ႕ ေႂကြးေၾကာ္သံပါ။

“ေဟ့ ေမာင္႐ို႕၊ ေဟ့ ေမာင္႐ို႕၊ ေဟလာေမာင္႐ို႕ဝါး။”

ရန္ဝင္း (ေတာင္တံခါး)
ဇူလိုင္ ၂၁၊ ၂၀၁၀

အထူးေက်းဇူးတင္စြာျဖင့္ ကိုးကားျခင္း

(၁) ေရႊ႐ိုး ဘကေလး၊ ဒုတိယတြဲ (လူထုေဒၚအမာ)၊ မတ္လ၊ ၁၉၆၉
(၂) ျမန္မာ့သဘင္မႈအေျချပ (မ်ဳိးျမင့္ေစာ)၊ ႏိုဝင္ဘာလ၊ ၁၉၆၆
(၃) ကဗ်ာ့ဥယ်ာဥ္ (ေဇာ္ဂ်ီ၊ မင္းသုဝဏ္၊ ဦးဘ ေရြးခ်ယ္တည္းျဖတ္သည္)
(၄) ျမန္မာမႈသုေတသနစာ (ဝင္းေမာင္-တမၸဝတီ)၊ ဇြန္လ ၂ဝဝ၆